ملاك امتیاز انسان

بینش وسیع و گسترده انسان درباره جهان، محصول كوشش جمعى بشر است كه در طىّ قرون و اعصار روى هم انباشته شده و تكامل یافته است. این بینش كه تحت ضوابط و قواعد و منطق خاص در آمده نام «علم» یافته است. علم به معنى اعمّ- یعنى مجموع تفكّرات بشرى درباره جهان كه شامل فلسفه هم مى شود- محصول كوشش جمعى بشر است كه نظم خاصّ منطقى یافته است.
گرایشهاى معنوى و والاى بشر، زاده ایمان و اعتقاد و دلبستگیهاى او به برخى حقایق در این جهان است كه آن حقایق، هم ماوراى فردى است، عام و شامل است، و هم ماوراى مادّى است، یعنى از نوع نفع و سود نیست. این گونه ایمانها و دلبستگیها به نوبه خود مولود برخى جهان بینیها و جهان شناسیهاست كه یا از طرف پیامبران الهى به بشر عرضه شده است و یا برخى فلاسفه خواسته اند نوعى تفكّر عرضه نمایند كه ایمان زا و آرمان خیز بوده باشد.
به هر حال، گرایشهاى و الا و معنوى و فوق حیوانى انسان آنگاه كه پایه و زیر بناى اعتقادى و فكرى پیدا كند نام «ایمان» به خود مى گیرد.
پس نتیجه مى گیریم كه تفاوت عمده و اساسى انسان با جانداران دیگر كه ملاك «انسانیّت» اوست و انسانیّت وابسته به آن است، علم و ایمان است.
درباره امتیاز انسان از جانداران دیگر سخن فراوان گفته شده است. برخى منكر امتیاز اساسى میان این نوع و سایر انواع هستند، تفاوت آگاهى و شناخت انسان با حیوان را از قبیل تفاوت كمّى و حدّ اكثر تفاوت كیفى مى دانند، نه تفاوت ماهوى. همه آن شگفتیها و اهمّیتها و عظمتها كه نظر فلاسفه بزرگ شرق و غرب را سخت درباره مسأله شناخت در انسان جلب كرده است، چندان مورد توجّه این گروه واقع نشده است.
این گروه انسان را از نظر خواسته ها و مطلوبها نیز یك حیوان تمام عیار مى دانند بدون كوچك ترین تفاوتى از این نظر (1). برخى دیگر تفاوت او را در جان داشتن مى دانند، یعنى معتقدند جاندار و ذى حیات منحصر به انسان است، حیوانات دیگر نه احساس دارند و نه میل و نه درد و نه لذّت، ماشینهایى بیجانند شبیه
مجموعه آثار استاد شهید مطهرى (انسان و ایمان)، ج 2، ص: 25
جاندار، تنها موجود جاندار انسان است، پس تعریف حقیقى او آن است كه موجودى است جاندار (2). دیگر اندیشمندان كه انسان را تنها جاندار جهان نمى دانند و به امتیازات اساسى میان او و سایر جانداران قائل اند، هر گروهى به یكى از مختصّات و امتیازات انسان توجّه كرده اند. ازاین رو انسان با تعبیرها و تعریفهاى مختلف و متفاوتى تعریف شده است از قبیل: حیوان ناطق (تعقّل كننده)، مطلق طلب، لایتناهى، آرمان خواه، ارزش جو، حیوان ما وراء الطّبیعى، سیرى ناپذیر، غیر معیّن، متعهّد و مسئول، آینده نگر، آزاد و مختار، عصیانگر، اجتماعى، خواستار نظم، خواستار زیبایى، خواستار عدالت، دو چهره، عاشق، مكلّف، صاحب وجدان، دو ضمیرى، آفریننده و خلّاق، تنها، مضطرب، عقیده پرست، ابزارساز، ما وراء جو، تخیّل آفرین، معنوى، دروازه معنویّت، و ...
بدیهى است كه هر یك از این امتیازات به جاى خود صحیح است، امّا شاید اگر بخواهیم تعبیرى بیاوریم كه جامع تفاوتهاى اساسى باشد، همان به كه از علم و ایمان یاد كنیم و بگوییم انسان حیوانى است كه با دو امتیاز «علم و ایمان» از دیگر جانداران امتیاز یافته است.

منبع: http://www.ghadeer.org/Book/2636/397193